Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά σήμερα, Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου, τη μνήμη του Αγίου Γρηγορίου του Φωτιστή, Ιερομάρτυρα και Επισκόπου της Μεγάλης Αρμενίας, μιας από τις σημαντικότερες μορφές της πρώιμης χριστιανικής ιστορίας.
Τιμώνται επίσης οι Αγίες Ριψιμία και Γαϊανή μαζί με τις 32 Παρθενομάρτυρες και ο Άγιος Στρατόνικος ο Μάρτυρας.
Γρηγόριος ο Φωτιστής – Ο Απόστολος της Αρμενίας
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Φωτιστής γεννήθηκε τον 3ο αιώνα και θεωρείται ο άνθρωπος που συνέδεσε όσο κανείς άλλος το όνομά του με τον εκχριστιανισμό της Αρμενίας.
Σύμφωνα με την παράδοση, ήταν γιος του Ανάκ, ο οποίος δολοφόνησε τον Αρμένιο βασιλιά Χοσρόη Β΄. Μετά τη δολοφονία, η οικογένεια του Ανάκ εξοντώθηκε, όμως ο μικρός Γρηγόριος σώθηκε και μεταφέρθηκε στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, όπου ανατράφηκε ως Χριστιανός.
Αργότερα επέστρεψε στην Αρμενία και βρέθηκε στην υπηρεσία του βασιλιά Τιριδάτη Γ΄.
Όταν αρνήθηκε να συμμετάσχει σε ειδωλολατρική θυσία, αποκαλύφθηκε τόσο η χριστιανική πίστη του όσο και η καταγωγή του. Ο βασιλιάς διέταξε τη φυλάκισή του στο Χορ Βιράπ, έναν βαθύ υπόγειο λάκκο.
Η εκκλησιαστική παράδοση αναφέρει ότι παρέμεινε εκεί για 13 χρόνια, επιβιώνοντας χάρη σε μια γυναίκα που του έφερνε κρυφά τροφή.
Η ιστορία του Γρηγορίου συνδέεται άμεσα με εκείνη των Αγίων Ριψιμίας και Γαϊανής. Σύμφωνα με την παράδοση, οι Χριστιανές παρθένες είχαν εγκαταλείψει τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και κατέφυγαν στην Αρμενία. Ο Τιριδάτης θέλησε να παντρευτεί τη Ριψιμία, αλλά εκείνη αρνήθηκε και παρέμεινε πιστή στη μοναχική της αφιέρωση.
Η Ριψιμία, η Γαϊανή και οι γυναίκες που τις συνόδευαν οδηγήθηκαν στο μαρτύριο.
Μετά τον θάνατό τους, ο βασιλιάς, σύμφωνα με την αγιολογική διήγηση, αρρώστησε βαριά. Τότε ο Γρηγόριος βγήκε από τη φυλακή, προσευχήθηκε για εκείνον και ο Τιριδάτης θεραπεύθηκε.
Η θεραπεία αυτή σηματοδοτεί στη χριστιανική παράδοση τη μεγάλη στροφή της Αρμενίας.
Η πρώτη χώρα που υιοθέτησε τον Χριστιανισμό
Ο Τιριδάτης Γ΄ βαπτίστηκε από τον Γρηγόριο και ο Χριστιανισμός καθιερώθηκε ως θρησκεία του αρμενικού βασιλείου.
Η παραδοσιακή χρονολογία είναι το 301 μ.Χ., αν και σύγχρονοι ιστορικοί έχουν προτείνει και μεταγενέστερη χρονολόγηση, πιθανώς γύρω στο 314.
Σε κάθε περίπτωση, η Αρμενία θεωρείται παραδοσιακά το πρώτο κράτος που υιοθέτησε επίσημα τον Χριστιανισμό, πριν ακόμη από τη μεταστροφή του Μεγάλου Κωνσταντίνου.
Ο Γρηγόριος χειροτονήθηκε επίσκοπος και απέκτησε την προσωνυμία «Φωτιστής», επειδή θεωρήθηκε εκείνος που έφερε το φως του Χριστιανισμού στον αρμενικό λαό.
Η παράδοση συνδέει μαζί του και την ίδρυση του Ετσμιατζίν, που εξελίχθηκε στο πνευματικό κέντρο της Αρμενικής Εκκλησίας.
Οι Αγίες Ριψιμία και Γαϊανή
Οι Ριψιμία και Γαϊανή κατέχουν εξαιρετικά σημαντική θέση στην αρμενική χριστιανική παράδοση.
Η Ριψιμία παρουσιάζεται ως νεαρή μοναχή εξαιρετικής ομορφιάς, ενώ η Γαϊανή ήταν η επικεφαλής της κοινότητας των γυναικών που κατέφυγαν στην Αρμενία.
Η άρνηση της Ριψιμίας να υποκύψει στον Τιριδάτη οδήγησε, σύμφωνα με τον βίο τους, στο μαρτύριο της ίδιας, της Γαϊανής και των συντρόφων τους.
Η ιστορία τους συνδέεται έτσι άμεσα με τη μεταστροφή του ίδιου του βασιλιά και, τελικά, με τον εκχριστιανισμό της Αρμενίας.
Ο Άγιος Στρατόνικος
Την ίδια ημέρα τιμάται ο Άγιος Στρατόνικος ο Μάρτυρας.
Για τη ζωή του έχουν διασωθεί περιορισμένες πληροφορίες. Η εκκλησιαστική παράδοση τον συγκαταλέγει στους Μάρτυρες που παρέμειναν σταθεροί στη χριστιανική πίστη παρά τους διωγμούς.
Το μήνυμα της ημέρας
Η ιστορία του Γρηγορίου του Φωτιστή ξεκινά με μια οικογενειακή έχθρα και χρόνια φυλάκισης και καταλήγει σε μια από τις μεγαλύτερες θρησκευτικές μεταβολές της ύστερης αρχαιότητας.
Πέρα από τα αγιολογικά στοιχεία της διήγησης, η ιστορική του σημασία είναι μεγάλη: το όνομά του παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένο με τη χριστιανική ταυτότητα της Αρμενίας, περισσότερο από 1.700 χρόνια αργότερα.
Σε ποιους λέμε «χρόνια πολλά»
Την ονομαστική τους γιορτή έχουν όσοι φέρουν τα ονόματα:
